Kresy Wschodnie

Rzeczpospolita przed 1660 rokiem; Kresy w ówczesnym rozumieniu znajdowały się w prawym dolnym krańcu mapy
Mapa pokazująca procent ludności żydowskiej w strefie osiedlenia ok. 1905 roku
Wincenty Pol – twórca pojęcia kresów we współczesnym rozumieniu
Antoni Józef Rolle – autor Zameczków podolskich na kresach multańskich

Kresy Wschodnie[1] lub po prostu Kresy[1][2] – dawne wschodnie pogranicze Polski, funkcjonujące w okresie międzywojennym i dawniej jako część polskiego terytorium państwowego, a obecnie stanowiące fragmenty obszarów państwowych Ukrainy, Białorusi i Litwy.

Według encyklopedii PWN kresy w najbardziej ogólnym tego słowa znaczeniu to „ziemie znajdujące się na skraju państwa, pogranicze”[3]. Termin kresy wschodnie jest pojęciem wielowarstwowym, zarówno geograficzno-politycznym, jak i historycznym[4], socjologicznym, kulturowym i literackim. Stanowi element polskiej narracji historyczno-politycznej i bywa wykorzystywany propagandowo, będąc jednocześnie źródłem mitologii i pamięci historycznej. Termin ten, w dużej mierze koresponduje z rosyjskim imperialnym pojęciem okrainy (Oкраины)[5], oraz stanowi element polskiego dyskursu historycznego, równocześnie odnosząc się do terenów zamieszkiwanych przez różne grupy narodowe i etniczne (Polaków, Ukraińców, Białorusinów, Litwinów, Żydów, Niemców i innych). Z tej przyczyny postrzegany jest przez część badaczy jako jednostronnie wyrażający wyłącznie polską optykę i pamięć. Funkcjonując w polskim obiegu, pojęcie kresów stanowi źródło narracji historycznych i kulturowych, rozumiany bywa też jako obszar polskiej „swojskości”, bywa synonimem „małej ojczyzny” Polaków wysiedlonych po II wojnie światowej z terenów, które, na skutek Konferencji Jałtańskiej (4–11 lutego 1945 r.), znalazły się poza granicami Polski[2][6][7][8].

Według badań CBOS z 2012 r. blisko 2% Polaków w tamtym okresie pochodziło z Kresów, a ponad 12% miało urodzonych na Kresach przodków w linii prostej. Łącznie osób pochodzących z Kresów w Polsce żyło od 4,3 mln do 4,6 mln, z czego 25% w woj. dolnośląskim, 10% w woj. śląskim, 9% w woj. lubuskim i 9% w woj. mazowieckim. Kresowe pochodzenia deklarowało 51% mieszkańców woj. lubuskiego, 47% woj. dolnośląskiego, 30% woj. opolskiego, 25% woj. zachodniopomorskiego, 18% woj. warmińsko-mazurskiego i 17% woj. pomorskiego[9][10].

  1. a b Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie c
    BŁĄD PRZYPISÓW
  2. a b Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie a
    BŁĄD PRZYPISÓW
  3. kresy, [w:] Encyklopedia PWN [online] [dostęp 2020-07-09].
  4. Leonard Drożdżewicz, Wschodnia geografia historyczna, „Znad Wilii”, nr 4 (60), 2014, s. 146.
  5. Tomasz Kamusella, The Russian Okrainy (Oкраины) and the Polish Kresy: Objectivity and Historiography, „Global Intellectual History”, 2018, DOI10.1080/23801883.2018.1511186.
  6. Marek Barwiński. Pogranicze w ujęciu geograficzno-socjologicznym – zarys problematyki.. „Acta Universitatis Lodziensis, Folia Geographica Socio-Oeconomica”. 4, 2002. 
  7. L. A. Suchomłynow. Kresy południowo-wschodnie: dwie perspektywy dyskursu.. „Fenomen pogranicz kulturowych: współczesne tendencje.”, 2008. 
  8. Muzeum II WŚ w Gdańsku, Konferencja w Jałcie | Muzeum II Wojny Światowej, muzeum1939.pl [dostęp 2020-12-04] (pol.).
  9. KRESOWE KORZENIE POLAKÓW, t. BS/50/2012, Fundacja Centrum Badania Opinii Społecznej, 2012 (pol.).
  10. CBOS: co siódmy Polak pochodzi z Kresów. dzieje.pl, 2016-07-14. [dostęp 2018-03-02].